DOANH NGHIỆP CÓ THỰC SỰ CẦN NHỮNG TẤM BẰNG ESG LẤP LÁNH?

Thị trường lao động Việt Nam đang phơi bày một nghịch lý tàn nhẫn: gần 30% trong số hơn 1 triệu người thất nghiệp hiện nay là những người có trình độ Cao đẳng, Đại học trở lên. Sự lệch pha nghiêm trọng giữa đào tạo lý thuyết và nhu cầu thực tế đang tạo ra một bức tranh lãng phí nguồn lực xã hội đến xót xa.

Đáng báo động hơn, kịch bản “thừa thầy thiếu thợ”, “rỗng kỹ năng thực hành” này đang lặp lại gần như nguyên vẹn trong một làn sóng mới, thời thượng hơn và cũng đắt đỏ hơn: Làn sóng chạy đua bằng cấp ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị).

Câu hỏi đặt ra lúc này là: Doanh nghiệp Việt Nam có thực sự cần những tấm bằng ESG lấp lánh?

Từ bẫy bằng cấp vĩ mô đến cơn sốt “chứng chỉ nghìn đô”

Khi các rào cản kỹ thuật như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay các tiêu chuẩn báo cáo nghiêm ngặt từ thị trường quốc tế ập đến, phát triển bền vững trở thành luật chơi sống còn. Lập tức, thị trường chứng kiến một cuộc đổ xô đi học ESG. Người người, nhà nhà tìm kiếm những khóa học, những tấm bằng chứng nhận chuẩn Âu – Mỹ có giá lên tới hàng ngàn USD để làm đẹp hồ sơ.

Nhưng có một sự thật mà ít ai dám nhìn thẳng: Rất nhiều tấm bằng ESG hiện nay đang rơi vào trạng thái “hữu danh vô thực”.

Nhiều nhân sự sở hữu những chứng chỉ quốc tế bóng bẩy, thuộc làu các thuật ngữ đao to búa lớn, nhưng khi đưa xuống nhà máy, đứng trước dây chuyền sản xuất thì hoàn toàn “tịt ngòi”. Họ lúng túng khi đối mặt với dữ liệu thô, không biết bóc tách hóa đơn điện nước, không biết cách tính toán phát thải thực tế của doanh nghiệp và càng không thể tự tay lập được một báo cáo kiểm kê khí nhà kính đúng chuẩn.

Doanh nghiệp chi tiền cho nhân sự đi học, để rồi nhận lại những bài luận vĩ mô xa rời thực tế, trong khi sản phẩm xuất khẩu vẫn đứng trước nguy cơ bị trả về vì thiếu các chỉ số thực chứng. Câu trả lời cho câu hỏi “Doanh nghiệp có cần những tấm bằng này không?” rõ ràng là Không, nếu nó không mang lại giá trị chuyển đổi thực tế.

Mệnh lệnh chiến lược: Đào tạo những gì thị trường cần

“Phải chuyển mạnh từ tư duy đào tạo những gì mình có sang đào tạo những gì thị trường lao động và xã hội cần; chuyển từ chú trọng bằng cấp sang chú trọng năng lực, kỹ năng thực tế.”

Lời căn dặn mang tính bước ngoặt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ là tầm nhìn vĩ mô cho nền kinh tế, mà còn là một mệnh lệnh sống còn đối với tiến trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp Việt Nam lúc này.

Trên sân chơi ESG toàn cầu, các nhà nhập khẩu quốc tế không chấm điểm doanh nghiệp dựa trên số lượng chứng chỉ mà nhân sự sở hữu. Cái họ nhìn vào là sản phẩm của doanh nghiệp có giảm được hàm lượng carbon hay không, quy trình có minh bạch hay không. Thước đo duy nhất giúp doanh nghiệp sống sót và đi đường dài là năng lực thực chiếnvà hiệu quả áp dụng vào sản xuất.

Doanh nghiệp Việt Nam — đặc biệt là khối sản xuất, dệt may, da giày, thực phẩm — không cần những tư duy “tinh hoa” trên mây. Cái họ cần ngay lúc này là một lực lượng lao động thực chất:

• Biết đặt chân xuống phân xưởng để kiểm kê khí nhà kính đến từng nguồn phát thải nhỏ nhất.
• Biết dùng công cụ số để tối ưu hóa dữ liệu và minh bạch hóa báo cáo.
• Biết chuyển hóa kiến thức thành các hành động cụ thể nhằm cắt giảm chi phí năng lượng, tối ưu quy trình xử lý rác thải và trực tiếp gia tăng giá trị cạnh tranh cho sản phẩm.

Thay đổi thước đo tuyển dụng: Lấy hiệu quả làm tiêu chuẩn tối thượng

Để không tự đóng sập cánh cửa bứt phá và tránh kịch bản bị bật bãi khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, mảng đào tạo và thực hành ESG tại Việt Nam cần một cuộc cách mạng đồng bộ về tư duy:

• Đối với người học và nhân sự ESG: Hãy ngừng ru ngủ bản thân bằng độ lấp lánh của các tấm bằng lý thuyết suông. Hãy lấy “năng suất lao động xanh” làm thước đo năng lực. Một nhân sự biết sử dụng các giải pháp công nghệ để số hóa quy trình, tự tay hoàn thành một báo cáo phát thải chính xác cho doanh nghiệp có giá trị gấp trăm lần một hồ sơ ngập tràn chứng chỉ nhưng rỗng kỹ năng thực hành.
• Đối với doanh nghiệp: Đã đến lúc thay đổi bộ tiêu chuẩn tuyển dụng và quản trị. Hãy trả lời câu hỏi bằng hành động: Nói “Không” với những khóa học đắt đỏ khó áp dụng. Ưu tiên lực lượng lao động thực chất — những người hiểu rõ đặc thù vận hành của doanh nghiệp nội địa, biết “bình dân hóa” ESG thành các giải pháp sát sườn với mặt đất.

Lời kết

Thay đổi tư duy đào tạo ngay từ hôm nay chính là bệ phóng duy nhất để nâng tầm vị thế quốc gia. Đã đến lúc doanh nghiệp và người lao động cần dũng cảm bước ra khỏi hào nhoáng của những tấm bằng để hướng tới những giá trị thực chất.

Học ESG là để làm ra sản phẩm xanh, bảo vệ chuỗi cung ứng và tạo ra giá trị thực cho doanh nghiệp, chứ không phải để làm đẹp hồ sơ. Khi và chỉ khi kiến thức được chuyển hóa thành năng lực thực chiến trên mặt đất, doanh nghiệp Việt Nam mới có thể tự cường cất cánh vững vàng hướng tới một tương lai thịnh vượng và bền vững.