CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới của Liên minh châu Âu: nhà nhập khẩu vào EU phải kê khai và trả chi phí cho lượng phát thải gắn với hàng hóa, tương đương mức giá carbon mà nhà sản xuất trong EU phải trả. Từ năm 2026, CBAM chuyển từ giai đoạn chỉ báo cáo sang giai đoạn áp dụng tài chính.
Tóm tắt nhanh
- Nhóm hàng chịu CBAM ban đầu: sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro (kể cả một số sản phẩm hạ nguồn).
- Giai đoạn chuyển tiếp (10/2023 – 2025) chỉ yêu cầu báo cáo; từ 2026 nhà nhập khẩu được ủy quyền phải mua chứng chỉ CBAM.
- Doanh nghiệp Việt không nộp phí trực tiếp, nhưng phải cung cấp dữ liệu phát thải thực tế cho nhà nhập khẩu — thiếu dữ liệu đồng nghĩa bị áp giá trị mặc định bất lợi.
CBAM vận hành như thế nào?
CBAM gắn với Hệ thống mua bán phát thải của EU (EU ETS). Nhà nhập khẩu kê khai lượng "phát thải nhúng" (embedded emissions) trong hàng hóa, sau đó mua chứng chỉ CBAM theo giá carbon của EU. Nếu nhà sản xuất đã trả giá carbon ở nước xuất khẩu, khoản này có thể được khấu trừ theo quy định.
Phát thải nhúng gồm những gì?
Gồm phát thải trực tiếp trong quá trình sản xuất và, với một số nhóm hàng, phát thải gián tiếp từ điện tiêu thụ. Phương pháp tính dựa trên dữ liệu thực tế tại cơ sở sản xuất; khi không có dữ liệu, giá trị mặc định thường cao hơn thực tế.
Tác động tới doanh nghiệp Việt Nam
Thép và nhôm là những mặt hàng Việt Nam xuất khẩu đáng kể sang EU. Khi CBAM thu phí, nhà nhập khẩu sẽ ưu tiên nhà cung cấp có dữ liệu phát thải minh bạch và cường độ phát thải thấp. CBAM cũng là tín hiệu cho thấy các thị trường khác có thể theo đuổi cơ chế tương tự.
Với CBAM, dữ liệu phát thải trở thành một phần của giá bán.
Checklist chuẩn bị CBAM cho doanh nghiệp
- Xác định mã hàng (CN code) có thuộc phạm vi CBAM hay không.
- Kiểm kê phát thải cấp sản phẩm: ranh giới quy trình, nhiên liệu, nguyên liệu đầu vào, điện. Xem hướng dẫn kiểm kê khí nhà kính.
- Chuẩn hóa hồ sơ minh chứng: hóa đơn, đồng hồ đo, nhật ký sản xuất để dữ liệu có thể được thẩm tra.
- Thiết lập kênh trao đổi dữ liệu với nhà nhập khẩu theo biểu mẫu của EU.
- Lập kế hoạch giảm cường độ phát thải: hiệu quả năng lượng, điện tái tạo, thay đổi nguyên liệu.
CBAM và xếp hạng ESG
Dữ liệu phát thải cấp cơ sở và cấp sản phẩm được chuẩn bị cho CBAM cũng chính là dữ liệu cốt lõi trong đánh giá trụ cột Môi trường. Doanh nghiệp đầu tư bài bản cho CBAM đồng thời nâng chất lượng hồ sơ xếp hạng ESG.
Câu hỏi thường gặp
CBAM có áp dụng cho hàng dệt may, nông sản không?
Phạm vi ban đầu không gồm dệt may hay nông sản; tuy nhiên EU có thể mở rộng phạm vi trong tương lai, vì vậy doanh nghiệp nên theo dõi các văn bản cập nhật của EU.
Ai phải trả phí CBAM?
Nhà nhập khẩu được ủy quyền tại EU là bên mua chứng chỉ CBAM; nhà xuất khẩu Việt Nam chịu tác động gián tiếp qua giá, điều kiện hợp đồng và yêu cầu dữ liệu.
Không có dữ liệu phát thải thì sao?
Khi không có dữ liệu thực tế đáng tin cậy, giá trị mặc định sẽ được áp dụng, thường cao hơn thực tế, làm tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh của hàng hóa.
VietESG — Tổ chức độc lập đánh giá & xếp hạng ESG. Đánh giá dựa trên dữ liệu công bố, tài liệu minh chứng và phương pháp luận công khai theo chuẩn GRI và SDGs.
