Net Zero (phát thải ròng bằng 0) là trạng thái lượng khí nhà kính thải ra được cân bằng bởi lượng loại bỏ khỏi khí quyển. Tại COP26 (tháng 11/2021), Việt Nam cam kết đạt Net Zero vào năm 2050, và cam kết này đã đi vào pháp luật, vào yêu cầu của ngân hàng và vào hợp đồng của khách hàng quốc tế.
Tóm tắt nhanh
- Nghị định 06/2022/NĐ-CP đặt nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính cho các cơ sở thuộc danh mục do Thủ tướng ban hành.
- CBAM của EU chuyển sang giai đoạn áp dụng tài chính từ năm 2026 với sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện, hydro.
- Lộ trình 5 bước: kiểm kê → đặt mục tiêu → giảm thực chất → bù trừ có trách nhiệm → công bố và kiểm chứng.
Khung pháp lý đã hình thành
Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nền móng cho hoạt động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon trong nước. Trên cơ sở đó, Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định cụ thể nghĩa vụ kiểm kê, xây dựng kế hoạch giảm phát thải và lộ trình hình thành thị trường carbon.
Ai phải kiểm kê khí nhà kính?
Các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê (Quyết định 01/2022/QĐ-TTg, được cập nhật bằng Quyết định 13/2024/QĐ-TTg) phải kiểm kê định kỳ và gửi báo cáo theo quy định. Danh mục tập trung vào năng lượng, công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng, chất thải và nông nghiệp. Xem hướng dẫn chi tiết tại bài Kiểm kê khí nhà kính là gì?
Áp lực từ thị trường xuất khẩu
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) có giai đoạn chuyển tiếp từ tháng 10/2023 với nghĩa vụ báo cáo, và bước sang giai đoạn áp dụng tài chính từ năm 2026. Song song, các tập đoàn đa quốc gia yêu cầu nhà cung cấp số liệu phát thải để tính phạm vi 3 của họ.
Doanh nghiệp không có số liệu phát thải đáng tin cậy sẽ không bị phạt ngay, nhưng sẽ âm thầm bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp.
Lộ trình 5 bước cho doanh nghiệp
1. Kiểm kê: đo trước khi giảm
Thu thập dữ liệu theo GHG Protocol hoặc ISO 14064-1 cho phạm vi 1 và 2, rồi mở rộng sang phạm vi 3. Chất lượng dữ liệu (hóa đơn, nhật ký vận hành, hệ số phát thải có nguồn) quan trọng hơn con số tổng.
2. Đặt mục tiêu có cơ sở khoa học
Chọn năm cơ sở, đặt mục tiêu 2030 và 2050. Doanh nghiệp xuất khẩu nên tham chiếu phương pháp của SBTi để mục tiêu được đối tác quốc tế chấp nhận.
3. Giảm phát thải thực chất
- Hiệu quả năng lượng: thay thiết bị, tối ưu vận hành, hệ thống quản lý năng lượng ISO 50001 (xem 7 giải pháp tiết kiệm năng lượng).
- Điện xanh: điện mặt trời mái nhà hoặc mua bán điện trực tiếp DPPA theo Nghị định 80/2024/NĐ-CP.
- Làm việc với nhà cung cấp để giảm phát thải chuỗi giá trị.
4. Bù trừ có trách nhiệm
Tín chỉ carbon chỉ dùng cho phần phát thải còn lại sau khi đã giảm tối đa, và phải đến từ tiêu chuẩn uy tín. Mua tín chỉ thay cho giảm phát thải là con đường ngắn nhất dẫn đến cáo buộc tẩy xanh.
5. Công bố và được kiểm chứng
Công bố theo GRI 305 hoặc IFRS S2, kèm minh chứng và tiến tới đảm bảo độc lập. Dữ liệu được kiểm chứng là tài sản để đàm phán với ngân hàng và khách hàng.
Net Zero trong đánh giá xếp hạng ESG
Trong đánh giá xếp hạng ESG của VietESG, phát thải khí nhà kính, mục tiêu giảm phát thải và mức độ minh chứng của dữ liệu là nhóm nội dung trọng yếu của trụ cột Môi trường.
Câu hỏi thường gặp
Net Zero khác trung hòa carbon như thế nào?
Trung hòa carbon thường cho phép bù trừ bằng tín chỉ cho phần lớn lượng phát thải, còn Net Zero theo các chuẩn mực khoa học yêu cầu cắt giảm sâu phát thải trước, chỉ trung hòa phần còn lại không thể cắt giảm.
Doanh nghiệp nhỏ có cần lộ trình Net Zero không?
Có, nếu doanh nghiệp nằm trong chuỗi cung ứng của khách hàng lớn hoặc xuất khẩu. Bước đầu tiên chỉ cần kiểm kê phạm vi 1 và 2 cho năm gần nhất.
Bắt đầu kiểm kê khí nhà kính mất bao lâu?
Với dữ liệu sẵn có (hóa đơn điện, nhiên liệu), kiểm kê phạm vi 1 và 2 cho một cơ sở thường có thể hoàn thành trong vài tuần; phạm vi 3 cần thời gian dài hơn vì phụ thuộc dữ liệu nhà cung cấp.
VietESG — Tổ chức độc lập đánh giá & xếp hạng ESG. Đánh giá dựa trên dữ liệu công bố, tài liệu minh chứng và phương pháp luận công khai theo chuẩn GRI và SDGs.
